Thuyết Âm – Dương

Theo truyền thuyết, người đầu tiên nhận thức được các lẽ Âm Dương biến hoá của Trời Đất, vạn vật là vua Phục Hy khoảng 44 thế kỷ trước Tây lịch , người minh thị đề cập đến cái dụng của Ngũ hành là vua Hạ Vũ khoảng 22 thế kỷ trước Tây lịch .
Thế kỷ thứ ba trước Tây lịch, tại nước Tề nay là tỉnh Sơn Đông có học giả Trâu Diễn, căn cứ vào Kinh Dịch, đã phổ biến hết tinh thần và công dụng của Âm Dương, Ngũ hành không những vào sự vật thiên nhiên mà còn cả vào việc người nữa. Do đó, người đời sau coi Trâu Diễn như người khai sáng ra phái Âm Dương. Phái này chính là nguồn gốc của phái Lý Số do các học giả đời Tống sau này sáng lập.
Đời Hán, học giả Dương Hùng 53 trước Tây lịch – 20 Tây lịch tham bác kinh Dịch và Đạo đức kinh mở ra ngành Lý số học sơ khai qua tác phẩm Thái huyền kinh.
Đến đời Tống sơ, khoảng thế kỷ thứ 10 một nhân vật đạo gia kiêm nho gia là Trần Đoàn tự là Đồ Nam, hiệu là Hi Di tiên sinh, tinh thông cả Lý Số học của các nhà đi trước đã tổng hợp các kiến giả về lý Thái cực của vũ trụ, lấy tượng số mà xét sự vận chuyển của Trời Đất, suy diễn ra hành động của vạn vật rồi áp dụng các hệ quả của Lý thái cực vào Nhân tướng học đế giải đoán tâm tình, vận số của con người , mở đầu cho Lý Số và Tướng số học.
Từ đó về sau, quan niệm Âm Dương, Ngũ hành được áp dụng rộng rãi vào Nhân tướng học và thành ra một thành tố bất khả phân trong tướng thuật.

Nội dung của Thuyết Âm – Dương, Ngũ hành

Theo cổ nhân Trung Hoa, lúc đầu vũ trụ chỉ là một khối hỗn độn, không có hình dạng rõ ràng được gọi là thời Hỗn mạng. Trong sư Hỗn mạng đó, bàng bạc cái lẽ vô linh linh diệu gọi là Thái cực. Sở dĩ gọi là Thái cực vì nó huyền bí và vô tận nên không thể xác định rõ ban thế cuả nó ra sao.
Tuy nhiên, dẫu không biết được chân tính và chân chất của cái lẽ Thái cực huyền vì song ta có thể dựa vào sự quan sát về tính cách biến hoá của vạn vật mà suy ra được cái đông thể của Thái cực. Căn bản của sự chuyển biến hoá được biểu lộ bằng hai trạng thái tương phản là Động và Tĩnh. Động gọi là Dương, Tĩnh gọi là Âm. Dương lên đến cực độ thì lại biến ra Âm. Hai cái trạng thái tương đối của cái Bản thể nguyên khởi duy nhất Thái cực cứ tiếp diễn mãi, điều hợp với nhau, sinh sinh hoá hoá không ngừng mà sinh ra Trời, Đất, Người cùng vạn vật. Vì Âm – Dương phối hợp, đun đẩy lẫn nhau nên có sự biến chuyển. Sự biến chuyển chính là nền tảng của Dịch. Do đó, trong phần chú giải Kinh Dịch, Khổng Tử đã nói ” Âm nhu, Dương cương, cương nhu tương thôi sinh nhi biến hoá “. Nghĩa là Âm thì mềm, Dương thì cứng, cứng mềm đun đẩy lẫn nhau chuyển hoá thành thiên hình vạn trạng.
Theo cổ nhân, mỗi chu trình gồm bốn giai đoạn :
a/ Nguyên : Khởi đầu của sự biến hoá .
b/ Hạnh     : Sự thông đạt , hội hợp các thành tố .
c/ Lợi        : Sự thỏa đáng các điều kiện cần thiết cho sự tăng trưởng .
d/ Trinh     : Sự thành tựu chung cuộc của một chu trình sinh ra sự vật .

Biến hoá là ngoại biểu của Thái cực mà đạo Dịch căn cứ trên sự biến hoá của vũ trụ và vạn vật. Do đó, Kinh Dịch mô tả diễn trình chuyển hoá Dịch một cách khái quát như sau :
” Dịch hữu Thái cực sinh lưỡng nghi, lưỡng nghi sinh tứ tượng, tứ tượng sinh Bát quái, Bát quái sinh Ngũ hành : Đạo Dịch có nguồn gốc là Thái cực. Thái cực sinh ra hai Nghi Âm và Dương. Hai Nghi sinh ra bốn Tượng: bốn trạng thái tượng trưng bằng bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông. Bốn tượng sinh ra tám Quẻ: Càn, Khảm, Cấn, Chấn, Tốn, Ly, Khôn, Đoài (tượng trưng cho Trời, Đầm, Lửa, Sấm, Gió, Núi, Nước, Đất) . Tám Quẻ sinh ra năm Hành: Năm loại nguyên tố cấu tạo ra vạn vật hữu hình Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ .
Khởi đầu của sự biến hoá rất đơn giản, rồi từ cái đơn giản đó mà chuyển hoá dần dần để thành ra phồn tạp. Vì Âm – Dương là hai thành tố đầu tiên của vũ trụ, nên được Kinh Dịch chọn là biểu tượng căn bản và tượng trưng bằng hai cái vạch đơn giản :
– a/ Vạch liên tục tượng trưng cho Dương :  _______
- b/ Vạch gián đoạn  tượng trưng cho Âm :  ___   ___

Trong phép biến đổi hoá để sinh ra Bát quái, hai vạch tượng trưng cho Âm – Dương lần lượt chồng chất lên nhau theo nền tảng tam tài mà thành ra tám Quẻ căn bản với hình dạng và ý nghĩa tượng trưng sau đây :
1 – CÀN   : tượng trưng cho Trời
2 – ĐOÀI  :
tượng trưng cho Đầm , Ao
3 – LY      : tượng trưng cho Lửa
4 – CHẤN  : tượng trưng cho Sấm
5 – TỐN    : tượng trưng cho Gió
6 – CẤN    : tượng trưng cho Núi
7 – KHẢM  : tượng trưng cho Nước
8 – KHÔN  : tượng trưng cho Đất

Đó là tám Quẻ nguyên thủy gọi là ” Tiên thiên Bát quái ” do vua Phục Hy 4477 – 4363 trước Tây lịch vạch ra để giải thích cái lẽ Âm Dương biến hoá của Thái cực. Về sau vua Hạ Vũ 2205 – 2163 trước Tây lịch đặt ra Cửu trù chín pháp lớn phối hợp với Bát quái và tính cái số của Ngũ hành trong việc giải thích lẽ biến hoá của vũ trụ và vạn vật.
Tới đời Tây Chu, vua Văn Vương, trong thời gian bị giam ở ngục Dũ Lý khoảng thế kỷ 11 trước Tây lịch đã dành thì giờ nhàn rỗi diễn lại các quẻ tiên thiên Bát quái của Phục Hy thành tám quẻ, Bát quái mới gọi là hậu thiên Bát quái với các ý nghĩa thiên về nhân sự để dùng vào việc bói toán và suy Ngẫm việc ngườI . Con Văn Vương là Chu Công Đán về sau có giải thích thêm đôi chút về ý nghĩa và công dụng của kẻ Bát quái, nhưng rất ngắn và mơ hồ, chỉ có các kẻ có thiên tư đặc biệt tâm truyền mới có ánh mắt hiểu được. Tình trạng của Dịch lý từ thượng cổ đến trước khi Khổng Tử ra đời chỉ có như thế mà thôi.
Đến đời Đông Chu, Khổng Tử 511 – 478 trước Tây lịch đem kiến thức của mình bổ xung vào các điều truyền lại của Dịch lý đời Chu, san định lại và viết thành Kinh Dịch trong đó bao gồm cả Âm – Dương, Bát quái và Ngũ hành.

+  Căn cứ theo ý nghĩa thông thường: cổ nhân gán cho Âm-  Dương Ngũ hành, các ý nghĩa tượng trưng sau đây :
- Dương : Tượng trưng cho mặt trời, lửa, ánh sáng, sinh động, cứng cáp, ban ngày, đàn ông …..
- Âm : Tượng trưng cho mặt trăng, tối tăm, nguội lạnh, bất động, mềm nhão, ban đêm, đàn bà ….

- Kim  : Vàng, bạc, hiểu rộng ra là tất cả các chất thuộc kim .
- Mộc  : Cây trong rừng, nói tổng quát ra là mọi thực vật trên mặt đất .
- Thủy : Nước và nói rộng ra là các chất lỏng .
- Hỏa  : Lửa, hơi ấm .
- Thổ  : Đất đá, nói chung Thổ bao gồm mọi loại khoáng chất trừ kim loại

+ Về phương diện siêu hình: Âm – Dương không phải là cái khí vật chất hữu hình hữu thể mà chỉ là biểu thị tượng trưng cho hai trạng thái tương đối, mâu thuẫn như nóng – lạnh, sáng – tối, cứng – mềm, sinh – diệt, khoẻ – yếu ….

+ Về phương diện ý nghĩa siêu hình của Ngũ hành: ta cũng đi đến kết quả tương tự Kim, Mộc, Thủy, Hoả, Thổ, ngoài tìm cách vật chất của nó kể trên có một ý nghĩa tượng trương có tính cách tương sinh, tương khắc trong sự biến hoá của muôn vật diễn ra hàng ngày trước mắt.

+ Trong tướng học: người ta rất chú trọng đến Ngũ hành và thường hiểu Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ theo cả hai ý nghĩa : vật chất lẫn siêu hình qua sự tượng hình chuyển ý của văn tự từ nghĩa hẹp đến nghĩa rộng

Ảnh hưởng của thuyết ngũ hành trong nhân sinh quan Trung Hoa
Từ quan niệm là một lý thuyết triết học thuộc phần Hình nhi thượng từ đời Tống trở đi, Âm – Dương thuộc Ngũ hành được đem áp dụng vào lãnh vực Hình nhi hạ. Đại đa số học giả Trung Hoa và các dân tộc Á Đông chịu ảnh hưởng văn hoá sâu đậm của Trung Hoa đã dùng lý thuyết Ngũ Hành đem giải thích và gắn các đặc tính của vật chất được siêu hình hoá của Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ vào các lãnh vực thường dụng của nhân loại, điển hình là các trường hợp sau đây :

1 – Phương hướng, màu sắc, bốn mùa :
1a/ Mộc tượng trưng cho Mùa Xuân, màu Xanh lục, phương Đông
Mùa Xuân khí hậu mát mẻ như sương buổi ban mai, biểu hiện khởi đầu của một chu trình biến hoá mới của vạn vận bắt đầu hồi sinh và tăng trưởng. Mặt đất về Mùa Xuân, đâu đâu cũng một màu xanh thắm, Thái dương bắt đầu mọc ở phương đông. Tất cả đều bàng bạc ý nghĩa của Âm – Dương tương thôi với Dương lấn lướt Âm một cách tương đối trong cái trung dung của Âm – Dương. Âm – Dương tỷ hoà thì vạn vật mới sinh . Do đó, cổ nhân đã lấy Mộc tượng trưng cho mùa Xuân, màu Xanh, phương Đông.

1b/ Hỏa biểu thị mùa Hạ, màu Đỏ, phương Nam
Mùa hè nóng nực, bức như lửa thiêu, Dương cương lên đến cùng cực. Hoa lá đặc trưng của mùa này như lụa và Phượng vĩ trổ bông màu đỏ, phương Nam gần như ấm áp quanh năm nên Hỏa tượng trưng cho mùa Hạ, màu Đỏ và phương Nam vậy.

1c/ Kim tiêu biểu cho mùa Thu, màu Trắng, phương Tây

Mùa Thu là giai đoạn cho Âm Dương tương thôi bình hoà khí trời nóng quá, không lạnh lắm, nhưng Dương cương bắt đầu suy, Âm nhu bắt đầu thịnh. Mặt trời lặn ở phương Tây sau khi đã mọc ở Phương Đông. Trời Mùa Thu thường có mây trắng ngà bao phủ, nên cổ nhân mới nhân đó mà chọn Kim tiêu biểu cho mùa Thu, màu trắng và phương Tây. Nói khác đi, theo Ngũ hành thì mùa Thu, sắc trắng phương Tây thuộc Kim.

1d/ Thủy tiêu biểu cho mùa Đông , màu Đen , phương Bắc

Hiện tượng độc đáo nhất của mùa Đông là tuyết rơi, giá buốt, cảnh vật ảm đạm, cửa nẻo đóng kín, tối tăm. Tuyết là một trạng thái của nước.Phương Bắc thường hay có tuyết nên với tinh thần tượng hình, chuyển ý, cổ nhân Trung Hoa chọn hành Thủy để tượng trưng cho mùa Đông, màu Đen, phương Bắc.

1e/ Thổ tiêu biểu cho Đất , màu Vàng , Trung ương

Người Tàu phát tích ở lưu vực sông Hoàng Hà. Đất đai ở đây màu vàng hoàng thổ nên dựa vào sự vật để định tên, lấy đất tiêu biểu cho chất Thổ và màu vàng tượng trưng cho sắc Thổ. Bởi người Tàu lấy địa phương của họ làm trung tâm quan sát, tự coi mình là người trung Thổ, danh xưng là Trung quốc nên màu vàng. vàng là màu trung ương. Thổ là Hành chủ bao gồm cả bốn hành còn lại với lý do: Địa tải sơn hà vạn vật sông núi ( muôn loài vạn vật đều do Đất chứa đựng ).

2 – Năm đức tính căn bản của con người

Trên bình diện đạo đức, năm đức tính căn bản để phân định kẻ lương tri với kẻ bại hoại là: Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí và Tín, gọi chung là Ngũ thường. Dựa vào ý nghĩa siêu hình của Ngũ hành và đặc tính bao quát của Ngũ thường người ta đã đi đến chỗ Ngũ hành hoá Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín :

2a/ Nhân ứng với Mộc : Nhân chủ ở chỗ thanh tĩnh, ung dung tự tại, không cạnh tranh bao dung và đãi người đồng đẳng. Thảo mộc, vốn không di động cạnh tranh, loài tùng bách quanh năm xanh tươ , bất chấp gió sương, nóng lạnh, tượng trưng cho thái độ an tĩnh, ung dung tự tại. Cây cỏ còn để người che mưa tránh nắng, không phân biệt một ai. Hoa quả trong chốn sơn lâm ai thưởng thức cũng được. Cái đức tự nhiên lưu hành của thảo mộc tương tự như đức Nhân của bậc thức giả nên Mộc được coi là biểu tượng của đức Nhân ở nhân loại. Do ở ý nghĩa mà Khổng Tử đã nói ” Nhân giả nhạo sơn” ( Bậc nhân giả thích núi), vì trên núi có thảo mộc, tượng trưng cho đức Nhân của tạo vật.

2b/ Nghĩa ứng với Kim : Luôn luôn thích ứng với phép tắc thiên nhiên hoặc công lý, hằng cửu, không biến chất, cứng cỏi không sờn. Đó là những ý nghĩa bao quát của Nghĩa. Loài Kim thuộc như vàng luôn luôn giữ mãi vẻ sáng cứng rắn, khuyết biết tiết, dù ở nơi này hay nơi khác, lúc nào cũng vậy, phảng phất ý nghĩa của đức Nghĩa nên cổ nhân lấy Kim tượng trưng cho Nghĩa.

2c/ Lễ ứng với Hỏa : Lễ gồm chung tất cả những gì soi sáng khuôn phép, tạo nên tôn trọng duy trì rường mối, phát huy chân lý tự nhiên lưu hành.Tế tự là một hình thức cụ thể của Lễ, biểu dương sự tôn kính. Một trong những cái ứng dụng của Hỏa là soi sáng tại nơi, làm hiển lộng cái tôn kính quỷ thần của con người nên cái dụng về phương diện ý nghĩa triết học của Hoả và Lễ tương đồng, nên Lễ ứng với Hoả.

2d/ Trí ứng với Thủy : Kẻ trí không điều gì là không thấu triệt, nước không đâu là không thông qua. Cái đức của Trí và Nước có sự tương đồng đại lược nên người xưa đã nói một cách đầy biểu tượng ” Trí giả nhao Thủy ” ( Bậc trí giả thích nước) . Do đó, Thủy tượng trưng cho Trí.

2e/ Tín ứng với Thổ : Bản chất của Thổ là không bao giờ sai chạy. Thảo mộc dựa vào đất mà sống và đất cứ theo từng mùa nhất định mà thúc đẩy sự sinh diệt của cây cối theo đúng chu trình chuyển hoá tự nhiên của tạo vật, không bao giờ sai chạy. Do đó, so với Tín thì bản chất của Tín và Thổ về ý nghĩa tổng quát có những nét tương đồng.

3 – Năm cung bậc trong âm nhạc

a – Cung âm thấp nhất ứng với Thổ
b – Thương ứng với Kim
c – Giốc ứng với Mộc
d – Chủy ứng với Hỏa
e – Vũ ứng với Thuỷ

Bài viết Thuyết Âm – Dương ( http://www.homenh.vn/blog/thuyet-am-duong.html ) được sưu tầm bởi Đá Hộ Mệnh (http://www.homenh.vn). Xin vui lòng giữ nguồn khi tái sử dụng thông tin. Chân thành cảm ơn.

Leave a Reply