Dân Indonesia không rời núi lửa vì mê tín
Những đám mây khói và bụi từ trên đỉnh núi Merapi đang đổ xuống, trong khi hàng trăm người dân quanh đó vẫn kiên nhẫn thắp hương, thả gạo và hoa quả xuống sông để cúng trừ ma, hy vọng ngọn núi sẽ không phun trào.
 |
| Núi lửa Merapi ngày 14/5 (AP) |
"Cúng thế này sẽ giúp chúng tôi", Parsi, một người dân làng nói sau khi cầu cúng xong. "Mọi người ở đây đều tin là thế, niềm tin ngấm vào máu chúng tôi rồi".
Hầu hết người Indonesia theo đạo Hồi và họ cũng thờ cúng cả tổ tiên.
"Những việc chúng tôi làm sẽ đảm bảo an toàn cho dân làng", một người tên là Assize Asyhori nói. "Chỉ có đấng Allah mới biết liệu Merapi có nổ hay không".
Tổng thống Indonesia đã ra lệnh sơ tán bắt buộc với những người dân sống trên các triền núi và khu vực lân cận, mức báo động đã lên cao nhất, nhưng nhiều người vẫn ở lại để trông nom cây cối và vật nuôi.
"Tôi cảm giác là nó sẽ không bùng lên đâu", một nông dân 30 tuổi tên là Budi cho biết, và thêm rằng anh đang trở lại nhà để cắt cỏ cho bò ăn.
Giới chức cho biết hiện còn khoảng 18.000 người sống trên các triền núi không nghĩ đến chuyện sơ tán. "Tôi không thể bắt buộc họ được", Widi Sutikno, điều phối viên của chính phủ, cho biết. "Tất cả mọi thứ tôi có thể làm là bảo người dân chú ý quan sát núi lửa, và chuẩn bị sẵn một cái xe máy".
Đến hôm qua, những đám mây khí cực nóng - các nhà khoa học ước tính nhiệt độ chừng 500 độ C - đã phát ra từ miệng núi lửa nhiều lần. Nếu miệng núi sụp xuống, dòng dung nham khổng lồ sẽ tỏa xuống sườn núi và giết chết bất kỳ sinh vật nào nó gặp trên đường đi.
Ratdomo Purbo, giám đốc Trung tâm khắc phục thiên tai Indonesia, từ chối đưa ra dự đóan về thời điểm núi lửa phun. "Có khả năng nó xảy ra mà không có bất cứ dấu hiệu cảnh báo nào".
Cảnh sát đã đến nhà một người đàn ông tên là Marijan ở làng Kinahrejo, ngôi làng gần với đỉnh núi lửa nhất, để thuyết phục ông đi sơ tán. Nhưng đáp lại những lời cảnh báo, Marijan cười lớn.
"Chúng ta không thể đi trước Thượng đế. Đoán này đóan nọ là chuyện cấm kỵ đấy", người đàn ông được cho là có nhiệm vụ canh giữ núi lửa, nói.
Merapi được người dân cho là thần bí và linh thiêng. Họ tin rằng đỉnh núi là nơi ngụ của những vị thần và hồn ma. Hàng năm, dân chúng tổ chức các lễ cầu nguyện, cúng cơm nắm hình ngọn núi và thịt gà.
"Merapi là trung tâm vũ trụ", Marijan nói. "Khói đó chính là hơi thở của vũ trụ. Merapi rất ổn định, và tôi sẽ cầu nguyện để khi Merapi phun trào cũng không gây hại gì cho dân làng".
Nhưng giới chức thì không thể nghĩ thế, bởi đã có tới hơn 100 cơn chấn động trên triền núi mỗi ngày. Họ đã lập các trại dành cho trẻ em và phụ nữ đi sơ tán, đặt trong công sở hoặc trường học. Nhiều gia đình đã rời nhà đến nơi trú ẩn, nhưng những người đàn ông thường quay trở lại nhà.
Bế trên vai đứa con gái 2 tuổi, cô Warni, 21 tuổi, cho biết lý do gia đình cô lại về nhà: "Chúng tôi có 3 con bò. Nếu đi sơ tán thế này, chẳng có ai chăm sóc chúng".
Chồng cô, anh Ambal 26 tuổi, nói tiếp: "Chúng tôi chẳng sợ, quen rồi. Nhưng nếu núi lửa phun, chúng tôi sẽ chạy".
Sò hến khổng lồ trong miệng núi lửa
 |
| Vô số cua và hàu hến ở miệng núi lửa Monowai. (CAND) |
Các nhà khoa học Mỹ mới đây tuyên bố họ đã chứng kiến một quang cảnh chưa từng thấy: những con hàu đá dài 30 cm, sò hến khổng lồ, miệng núi lửa, tháp khoáng vật và những bọt khí CO2 tuôn ra thành cột từ dưới những núi lửa đại dương như thể người ta khui rượu sâm banh vậy.
Giám đốc nghiên cứu Alex Malahoff thuộc Phòng thí nghiệm nghiên cứu dưới biển tại Hawaii (HURL) đã mô tả những phát hiện gây bất ngờ này của nhóm trong cuộc hành trình về cội nguồn của Darwin dài 5 tháng. Chuyến du khảo ấy nằm trong đợt lặn sâu khảo sát 13 núi lửa ngầm còn hoạt động từ đảo Samoa thuộc Mỹ đến New Zealand.
Đề cập đến việc phân tích khối lượng lớn những dữ liệu khoa học thu thập được từ những miệng núi lửa chưa từng biết đến trong “Chuyến khảo sát vành đai lửa dưới biển Mỹ, New Zealand" - nhà khoa học và cũng là chuyên gia lặn khảo sát cừ khôi ấy nói - “Giờ đây, đối với chúng tôi như bắt đầu một nguồn vui mới. Tôi xem chuyến khảo sát này là quan trọng nhất trong cả cuộc đời mình. Điều đáng nói nhất là chuyến đi đã thành công tốt đẹp”.
Từ các mẫu vật thu thập được, chuyên gia vi sinh học Maqsudul Alam đã nhận diện được 27 loài vi khuẩn mới gọi là extremophile, tức họ vi khuẩn sống trong những điều kiện cực kỳ khắc nghiệt như các khu vực địa nhiệt và thủy nhiệt. Các công ty và các ngành công nghiệp dược rất quan tâm đến những vi sinh vật này vì tiềm năng sử dụng cho phát triển dược phẩm, mỹ phẩm và các sản phẩm mới khác. Các nhà khoa học từ 6 viện nghiên cứu ở Đức, New Zealand, Hawaii... đã khảo sát các miệng núi lửa (dưới đại dương) trên một tuyến dài 1.600 km từ Samoa đến New Zealand.
Terry Kerby, Giám đốc điều hành HURL kiêm Trưởng nhóm hoa tiêu, cho biết: “Trong 27 năm làm thợ lặn, tôi thấy đây thực sự là khoảnh khắc đem lại sự hào hứng nhất. Mỗi chuyến lặn vào lòng đại dương thực sự là một chuyến khảo sát đúng nghĩa. Mỗi miệng núi lửa đều như vỗ vào mắt chúng tôi một cảnh quan thực sự ngạc nhiên và đầy thú vị”.
Con tàu mẹ Ka'imikai-O-Kanaloa rời Hawaii ngày 18/3/2005 với 2 tàu lặn Pisces 4 và Pisces 5, rồi quay về hôm 5/8/2005 cùng với các nhà khoa học gọi chuyến du khảo 1.600 km này là tuyệt đỉnh thành công. Nhóm khoa học gia quốc tế này đã thu thập rất nhiều mẫu vật để nghiên cứu về địa chất, hóa học, sự hình thành khoáng vật, các miệng thủy nhiệt (hydrothermal vents) và vi sinh vật extremophile trước khi so sánh với các miệng núi lửa Nam Thái Bình Dương xưa nay chưa từng khảo sát.
Alex Malahoff chọn năm nghỉ phép năm 2002 tại Đại học Hawaii để sang làm Giám đốc điều hành Viện Khoa học hạt nhân và Địa chất ở Wellington, New Zealand. Ông thường xuyên tổ chức các cuộc lặn khảo sát phối hợp với các viện, cơ quan nghiên cứu và các nhà tài trợ, với tổng kinh phí hoạt động vào khoảng 3,5 triệu USD.
Malahoff tin rằng chuyến khảo sát lần này là bằng chứng về một con tàu đã vượt ra khỏi khuôn khổ của nó ở Hawaii, chứng tỏ rằng chúng ta có thể thực hiện khảo sát bằng cách "phóng ra khỏi giới hạn đại dương phía nam để sang thế giới bên kia". Do những nguy hiểm khôn lường của địa hình núi lửa mới khảo sát lần đầu, hai thợ lặn dẫn đường phải chia ra, mỗi người lặn khảo sát cùng một tổ chức khoa học quốc tế.
Kerby cho biết 18 năm lặn ở Loihi - một miệng núi lửa ngoài khơi Đảo Lớn - là cuộc tập dượt quy mô hầu chuẩn bị cho chuyến lặn khảo sát mở rộng, lần đầu tiên có quy mô quốc tế và đa ngành, đến những miệng núi lửa xa ngàn dặm. Ông cho biết cho đến nay họ hoàn tất 61 cuộc lặn khoa học ở độ sâu đến 1.524m dưới đại dương, kể cả 41 cuộc lặn đến những miệng núi lửa hầu như không thể thấy từ tàu lặn nhỏ.
Nhiệt độ miệng thủy nhiệt trên các núi lửa vành đai đảo Kermadec vào khoảng 400-600 độ F. Các trầm tích lưu huỳnh nhiều vô kể trên miệng núi lửa giúp tập hợp sự sống sinh động quanh chúng, chẳng hạn họ thấy có hàng ngàn con tôm, hàu hến, trùng ống... Ông cho rằng, các núi lửa dưới đại dương là một trong nhiều nhân tố vĩ đại nhất đưa khí nóng nhà kính lên bầu khí quyển, thông qua khí CO2 (trước đó bị tống vào nước biển) bốc hơi.
Các nhà nghiên cứu cho rằng các miệng núi lửa từ Samoa đến New Zealand tạo thành “một phòng thí nghiệm dưới nước tự nhiên và lớn nhất thế giới”, có khả năng nhân rộng các mô hình tương tự trên các hành tinh khác. Tháng 10/2005, các nhà khoa học đã cùng nhau ngồi lại thảo luận về những phát hiện mới và sẽ lập kế hoạch cho chuyến khảo sát tiếp theo. Quyền Giám đốc HURL John Witshire cho biết: “Chúng tôi đã nghĩ đến việc thăm lại các miệng núi lửa này trong vòng 3 năm nữa, bởi vì chúng quá hấp dẫn”.
"Hiểm họa lớn nhất mà các tàu lặn nhỏ có thể gặp phải là vướng hoặc mắc lưới cá hay các đường dây cáp" John Witshire nói - ngầm nhắc lại thảm họa gần đây của một tàu ngầm Nga bị vướng dây cáp dưới biển, may là tất cả thủy thủ được các đồng nghiệp Anh cứu thoát và bình an vô sự. Ông nói, theo mong đợi, chuyến xuất hành thứ hai HURL sẽ chuẩn bị cả lực lượng cứu hộ riêng.
Phát hiện khu định cư cổ dưới nền thành phố Pompeii
 |
| Ngôi nhà để lộ ra 3 tầng đất. |
Nằm sâu dưới các lớp đất của Pompeii, nơi bị nham thạch và tro bụi chôn vùi trong vụ phun trào núi lửa nổi tiếng nhất trong lịch sử khoảng 2.000 năm trước đây, một khu định cư cổ có từ thế kỷ 3 trước Công nguyên đã được phơi bày ra ánh sáng.
Vào ngày 24/8 năm 79 sau Công nguyên, thành phố Pompeii đã bị vùi sâu gần 3 m dưới lớp tro núi lửa Vesuvius. Kết quả là những đường phố rải sỏi, ngôi nhà, biệt thự trạm khảm và trang trí bích hoạ, những quảng trường, đồ vật trong cuộc sống hàng ngày, đã được bảo tồn cho đến ngày nay. Kể từ khi được khai quật vào cuối thế kỷ 18, khu di tích đã làm mê hoặc bao khách du lịch.
Cho tới 3 năm trở lại đây, các nhà khoa học tại Đại học Oriental ở Naples đã nhận thấy một số toà nhà ở Pompeii có những đặc điểm lạ thường, như các bức tường được xây bằng vật liệu và kỹ thuật khác nhau, cửa sổ đặt sai vị trí. "Điều này cho thấy một số toà nhà mà khách tham quan đang chiêm ngưỡng hôm nay có thể được dựng nên trên những công trình đã có từ trước đó rất lâu", nhà khảo cổ Fabrizio Pesando tuyên bố.
Pesando cùng các cộng sự đã nghiên cứu một loạt ngôi nhà nằm ở phía bắc thị trấn. "Kết quả thật bất ngờ. Chúng tôi đã tìm thấy những dấu tích mở ra một trang lịch sử mới của Pompeii, từ các bức tường có từ thế kỷ 6 trước Công nguyên, tới những bằng chứng bất ngờ về khu định cư vào thế kỷ thứ 3", Pesando nói.
 |
| Tầng thứ 3 trạm khảm hầu như còn nguyên vẹn. |
Các nhà khoa học tập trung chủ yếu vào một ngôi nhà lớn nằm giữa phố Vicolo di Modesto và Vicolo della Fullonica. Trên một khu vực rộng hơn 120 m2, ngôi nhà để lộ ra 3 tầng đất. Tầng cổ nhất được trạm khảm vào thế kỷ thứ 3 hầu như còn nguyên vẹn. Các nhà khảo cổ còn tìm ra dấu tích về một công trình độc đáo của thế kỷ thứ 3 - một ngôi nhà lớn với mái hở ở giữa để nước mưa chảy xuống một cái bể.
Khu định cư mới tìm được này có nhiều nét khác biệt so với thành phố Pompeii ngày nay. Nó có những con đường hẹp và bậc thang chỉ dành cho lừa, cùng những dãy nhà nhỏ chạy dọc theo con phố lớn. Các bậc thang chạy thấp dần về phía nam. Đó cũng có thể là lý do khu vực được chọn làm nơi định cư bởi nước mưa sẽ chảy dọc xuống giúp ngăn chặn lũ lụt.
Pompeii được xây dựng nền cấu trúc đó và trong thế kỷ tiếp theo, dần trở thành một thành phố mà du khách chiêm ngưỡng hôm nay. Các bậc thang biến mất và những ngôi nhà mới được xây dựng trên cái cũ, làm cho thị trấn trở nên đều và bằng phẳng.
Một đợt khai quật mới sẽ được bắt đầu vào năm sau. Trong tương lai, các nhà khảo cổ sẽ khôi phục lại toàn bộ khu định cư của thế kỷ thứ 3 và mở cửa cho du khách tới tham quan.
Năm dạng phun của núi lửa
 |
Sức phun mạnh của núi lửa tuỳ thuộc áp suất từ lòng đất và độ đặc của dung nham. Thêm vào đó, do những nguyên nhân khác nhau về địa chất và cấu tạo, núi lửa có nhiều dạng phun. Một số bùng lên phun dữ dội, huỷ diệt mọi thứ trong đường kính hơn 3 km chỉ trong vài phút. Trái lại, một số khác trào dung nham ra chậm đến nỗi người ta có thể bước đi an toàn xung quanh nó.
1. Dạng khủng khiếp
Áp suất khủng khiếp từ bên dưới dẩy tung dung nham lên cao nhiều km, với vận tốc cả trăm mét mỗi giây. Sức phun này có thể kéo dài nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày liên tục, tạo thành một luồng khí rất dài, xuôi theo chiều gió. Trong khi đó, dung nham tràn rất nhanh, huỷ diệt tất cả mọi vật ở nơi nó tràn đến.
2. Dạng phun Hawaii
Đặt tên như vậy vì dạng phun này rất phổ biến tại các núi lửa vùng Hawaii (Mỹ). Thông thường, nó không bùng nổ và huỷ diệt nhiều, cũng không tung thẳng lên trên nhiều chất liệu mà chỉ phun ra dòng dung nham lỏng, chảy chậm.
Điều gây ấn tượng của dạng này là núi phun một cột lửa thẳng lên không trung, cao trên trăm mét trong nhiều phút, có khi nhiều giờ liền. Dung nham có thể trào ra từ một vết nứt lớn trong lòng núi, tạo thành hồ trên đỉnh, hoặc nhiều hồ nhỏ tại những chỗ khác nơi sườn núi. Dòng dung nham và những tia lửa có thể tàn phá cây cối, vườn tược xung quanh, nhưng người ta vẫn đủ thời gian để di tản an toàn vì dung nham chảy rất chậm.
3. Dạng gây ấn tượng mạnh nhưng ít nguy hiểm
Có nhiều đợt phun ngắn và mạnh, tiếng rền vang nghe dễ sợ. Chỉ có một ít dung nham bắn tung lên cao khoảng 100 m. Dung nham tràn ra tương đối ít, tạo thành một vài dòng chảy.
4. Nhiều tiếng nổ, phun tro và đá
Dạng này cũng có nhiều tiếng nổ nhưng chỉ phun tro và đá, loại đá magma nóng chảy dưới lòng đất. Áp suất của khí dồn nén, tăng lên rất cao và đẩy tung đá lên trên. Ngoài tro bụi còn có các phún thạch cỡ quả bóng bắn lên không trung. Dạng này thường không có dung nham chảy.
5. Dạng phun có hơi nước
Khi núi lửa hoạt động gần đại dương hoặc các vùng ẩm ướt, hoặc nhiều mây dày đặc, sự tương tác giữa đá nóng magma và nước làm nước biến thành hơi rất nhanh. Có những đợt nổ tung trong thời gian ngắn. Tro được phun lên theo chiều thẳng đứng, kết hợp với hơi nước rơi xuống có thể tạo thành bùn trượt.
Không phải lúc nào dung nham từ lòng đất trào lên cũng có vụ nổ đi kèm. Còn một dạng dung nham trào lên qua vết nứt quanh chân núi lửa. Trong trường hợp này, một bức màn lửa phụt lên dài theo đường nứt và dung nham tràn lên. Mặc dù chảy chậm nhưng lượng dung nham rất lớn.
Núi lửa có những chu kỳ hoạt động khác nhau. Hiện các nhà khoa học phân loại núi lửa theo tính cách hoạt động của chúng:
- Núi lửa cho thấy dấu hiệu hoạt động, như có địa chấn hoặc miệng núi lửa toả ra hơi, được gọi là núi lửa đang hoạt động.
- Núi lửa ngưng hoạt động từ mười nghìn năm nay nhưng có tiềm năng bùng nổ trở lại, gọi là núi lửa ngủ.
- Núi lửa ngưng hoạt động từ mười nghìn năm nay, và có dấu hiệu rõ nguồn đá magma bên dưới đã cạn kiệt, gọi là núi lửa tắt hẳn.
Núi lửa - điều kiện đủ để tạo ra sự sống?
Hơi gas thoát ra từ núi lửa tiền sử có thể là 'nồi xúp' cấp dưỡng cho các dạng sống nguyên thuỷ đầu tiên. Các nhà hoá học đã tìm thấy carbonyl sulphide (COS) sinh ra từ núi lửa có thể gắn kết những viên gạch phân tử đầu tiên của sự sống.
Phát hiện có thể giúp trả lời một trong những câu hỏi gây tranh cãi nhất về nguồn gốc sự sống: rằng bằng cách nào những phân tử sinh học phức tạp đầu tiên xuất hiện, trong điều kiện không có sinh vật nào xung quanh để tạo ra chúng?
Reza Ghadiri, thuộc Viện nghiên cứu Scripps ở La Jolla, California, và cộng sự cho biết hơi gas núi lửa có thể là tác nhân đã "nhào nặn" ra những protein sơ khai đầu tiên. Trong phòng thí nghiệm, họ nhận thấy COS đã liên kết các amino axit lại với nhau thành những chuỗi peptide - thành phần cơ bản dệt nên protein.
Nhóm của Ghadiri đã cho các amino axit tiếp xúc với COS ở nhiệt độ phòng. Vài giờ, thậm chí chỉ vài phút sau đó, các chuỗi peptide đã hình thành. Thêm vào đó, các chuỗi này có thể được tạo ra thông qua nhiều quá trình hoá học khác nhau, như ôxy hoá, alkyl hoá, và xúc tác kim loại.
"Đây là một kiểu tổng hợp hoá học rất đơn giản và hiệu quả. Tốc độ phản ứng rất nhanh và có thể được thúc đẩy theo nhiều cách thức khác nhau", Gharidi nói. Nếu một quá trình tương tự từng xảy ra trên trái đất, chúng có thể đã kích hoạt cho sự sống xuất hiện và hướng tới những cơ chế sinh học phức tạp hơn.
Nhóm nghiên cứu cũng phỏng đoán rằng COS đã có sẵn trên trái đất từ những ngày đầu tiên của sự sống. Hiện nay, nó chiếm khoảng 0,1% các khí thoát ra từ núi lửa. "Điều chúng tôi chưa rõ là nồng độ COS trong bầu khí quyển thời tiền sử, nhưng có thể nó đã chiếm tỷ lệ đáng kể", Ghadiri nói. Điều đó cũng có nghĩa là những vùng xung quanh các núi lửa có thể là cái nôi của sự sống.
Mặc dù vậy, chúng ta vẫn không biết rằng amino axit từ đâu xuất hiện. Các chuyên gia hiện còn tranh cãi về việc liệu chúng tự hình thành trên trái đất, hay đã "nhảy dù" xuống hành tinh chúng ta từ một nơi nào khác.
